Wat zijn vitale functies?
Vitale functies zijn de meetbare lichamelijke parameters die aangeven hoe het lichaam functioneert. Ze vormen de basis van elke klinische beoordeling en geven vroege signalen van verslechtering. Als verpleegkundige meet je vitale functies bij opname, tijdens routinecontroles en wanneer de klinische situatie verandert.
De zes belangrijkste vitale functies zijn: hartfrequentie, bloeddruk, perifere zuurstofsaturatie, ademfrequentie, lichaamstemperatuur en bewustzijnsniveau. Samen geven ze een compleet beeld van de cardiopulmonale en neurologische status van een patiënt.
Normaalwaarden volwassenen: overzichtstabel
Onderstaande tabel toont de normaalwaarden voor gezonde volwassenen (18+). Houd er rekening mee dat individuele factoren zoals leeftijd, medicatie, zwangerschap en onderliggende aandoeningen de normaalwaarden kunnen beïnvloeden.
| Parameter | Afkorting | Normaalwaarde | Eenheid |
|---|---|---|---|
| Hartfrequentie | HF / HR | 60 – 100 | slagen/min |
| Bloeddruk (systolisch) | RR syst. | 100 – 140 | mmHg |
| Bloeddruk (diastolisch) | RR diast. | 60 – 90 | mmHg |
| Zuurstofsaturatie | SpO2 | 95 – 100 | % |
| Ademfrequentie | AF / RR | 12 – 20 | ademhalingen/min |
| Temperatuur | Temp | 36,1 – 37,2 | °C |
| Bewustzijn (AVPU) | AVPU | A (Alert) | — |
| Bewustzijn (GCS) | GCS | 15 | punten (3–15) |
Wanneer escaleren? Afwijkende waarden herkennen
Niet elke afwijking vereist direct ingrijpen, maar bepaalde waarden moeten altijd leiden tot actie. Gebruik de volgende richtlijnen als rode vlaggen:
- Hartfrequentie < 40 of > 130 slagen/min: Mogelijke bradycardie of tachycardie met hemodynamische instabiliteit. Bel direct de arts.
- Systolische bloeddruk < 90 mmHg: Hypotensie kan wijzen op shock, sepsis of dehydratie. Start met trendelenburgpositie en meld aan het behandelteam.
- SpO2 < 92% (of < 88% bij COPD-patiënten): Geef zuurstof volgens protocol en controleer of de saturatiemeter goed is geplaatst.
- Ademfrequentie < 8 of > 25/min: Zowel bradypneu als tachypneu zijn alarmerend. Ademfrequentie is de meest sensitieve voorspeller van verslechtering.
- Temperatuur < 35°C of > 38,5°C: Hypothermie of koorts kan wijzen op infectie, sepsis of omgevingsfactoren.
- AVPU: V, P of U / GCS < 14: Elke daling in bewustzijn vereist onmiddellijke beoordeling en escalatie.
Early Warning Score (NEWS): de basis
De National Early Warning Score (NEWS) is een gevalideerd scoringssysteem dat alle vitale functies combineert tot één getal. Elke parameter krijgt een score van 0 tot 3, waarbij 0 normaal is en 3 sterk afwijkend. De totaalscore bepaalt de urgentie van het klinisch handelen.
Een NEWS-score van 0–4 betekent laag risico met standaard monitoring. Bij een score van 5–6 of een individuele parameter met score 3 is er sprake van matig risico en moet de frequentie van monitoring omhoog. Een score van 7 of hoger is hoog risico en vereist directe escalatie naar het medisch team.
Lees meer over de exacte berekening in ons artikel over de Early Warning Score (NEWS).
Systematisch meten: tips voor de praktijk
Een betrouwbare meting begint met een goede techniek. Hanteer de volgende aandachtspunten:
- Meet altijd alle zes parameters: Een incomplete set vitale functies geeft een onvolledig beeld. Tel de ademfrequentie altijd handmatig gedurende minimaal 60 seconden.
- Gebruik de juiste manchetmaat: Een te kleine bloeddrukmanchet geeft foutief hoge waarden. Meet bij twijfel aan beide armen.
- Controleer de pulsoxymeter: Koude vingers, nagellak of bewegingsartefacten geven onbetrouwbare SpO2-waarden. Gebruik eventueel een oorclip.
- Beoordeel de trend, niet alleen het moment: Een hartfrequentie van 95 kan normaal zijn na inspanning, maar alarmerend als deze in rust stijgt van 70 naar 95 in twee uur.
- Documenteer direct en volledig: Noteer tijdstip, waarden en relevante context (positie, zuurstoftoediening, activiteit).
Vitale functies in het klinisch redeneerproces
Vitale functies zijn meer dan alleen getallen op een formulier. Ze vormen de eerste stap in het klinisch redeneerproces: het verzamelen van objectieve gegevens. Door vitale functies systematisch te meten en te interpreteren, kun je vroegtijdig verslechtering signaleren en onderbouwde klinische beslissingen nemen.
In combinatie met de ABCDE-methode en SBAR-rapportage bieden vitale functies de objectieve basis voor gestructureerde overdracht en escalatie.